होम सनातन ज्ञान ग्रंथ वेद उपनिषद पुराण भगवद्गीता ऋषि एवं आचार्य देवता पवित्र स्थान विज्ञान एवं प्राचीन ज्ञान प्राचीन तकनीक दर्शन आध्यात्म एवं चेतना मंत्र एवं साधना पूजा विधि कर्म पुनर्जन्म 84 लाख योनियाँ असुर एवं अन्य लोक कहानियाँ पर्व और त्योहार आध्यात्मिक मार्गदर्शन खोजें संपर्क करें JOIN SANATAN
🕉️ धार्मिक परंपरा
प्राणायाम

प्राणायाम

प्राणायाम श्वास के नियमन के माध्यम से प्राण (जीवन-ऊर्जा) को नियंत्रित करने की विधि है — अष्टांग योग का चौथा अंग। अनुलोम-विलोम, कपालभाति, भस्त्रिका जैसी अनेक विधियाँ योग-परंपरा में वर्णित हैं।

विधि

नियंत्रित, लयबद्ध श्वास-प्रश्वास — विधि-विशेष अनुसार भिन्न (पूरक/रेचक/कुम्भक का अनुपात)।

परंपरागत लाभ

मन की स्थिरता, ऊर्जा-संतुलन एवं ध्यान हेतु तैयारी — योग-परंपरा के अनुसार।

आधुनिक शोध-टिप्पणी: नियंत्रित श्वसन-अभ्यासों के तनाव एवं स्वायत्त तंत्रिका तंत्र पर प्रभाव पर सामान्य वैज्ञानिक रुचि रही है — विशिष्ट परिणामों के दावे इस पृष्ठ पर तभी जोड़े जाएँगे जब सत्यापित शोध-संदर्भ उपलब्ध हों। प्राणायाम का तीव्र/उन्नत अभ्यास बिना योग्य प्रशिक्षक के मार्गदर्शन के नहीं किया जाना चाहिए।